Hindu Succession Act, 1956 : कौटुंबिक मालमत्तेचे वाटप हा नेहमीच अत्यंत संवेदनशील आणि अनेकदा गुंतागुंतीचा विषय राहिला आहे. समाजात अनेकदा असा प्रश्न विचारला जातो की, जर एखाद्या महिलेचा (आईचा) मृत्यू झाला, तर तिच्या मुलांना (म्हणजेच नातवंडांना) त्यांच्या आजोबांच्या (आईच्या वडिलांच्या) मालमत्तेवर हक्क सांगता येतो का?
अनेकांचा असा गैरसमज असतो की, आईच्या मृत्यूनंतर तिच्या माहेरच्या संपत्तीवरील तिचा हक्क संपुष्टात येतो. पण कायद्याच्या नजरेत हे पूर्णपणे चुकीचे आहे. हिंदू उत्तराधिकार कायदा, १९५६ (Hindu Succession Act, 1956) मध्ये यासंदर्भात अत्यंत स्पष्ट तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. चला तर मग, सोप्या भाषेत समजून घेऊया की कायद्यानुसार नातवंडांना हा हक्क कसा मिळतो.
हिंदू उत्तराधिकार कायदा, १९५६ काय सांगतो?
हा कायदा प्रामुख्याने हिंदू, बौद्ध, जैन आणि शीख धर्मीयांना लागू होतो. जर एखाद्या व्यक्तीचा मृत्यू कोणतेही मृत्युपत्र (Will) न करता झाला (ज्याला कायद्याच्या भाषेत Intestate Succession म्हणतात), तर त्याची मालमत्ता प्रथम श्रेणी वारसदारांमध्ये (Class I Heirs) समान विभागली जाते.
प्रथम श्रेणी वारसदारांमध्ये खालील व्यक्तींचा समावेश होतो:
- पत्नी (विधवा)
- मुलगा
- मुलगी
- आई
(नोंद: २००५ मध्ये या कायद्यात झालेल्या ऐतिहासिक सुधारणेनुसार, मुलींना मुलांच्या बरोबरीने संपत्तीत जन्मतःच समान हक्क देण्यात आला आहे.)
आईच्या मृत्यूनंतर मालमत्तेचे काय होते? (नातवंडांचा हक्क)
हे एका सोप्या उदाहरणाने समजून घेऊया: समजा, तुमच्या आजोबांचा (आईच्या वडिलांचा) मृत्यू झाला. त्यांनी कोणतेही मृत्युपत्र केलेले नाही. आजोबांच्या पश्चात त्यांच्या संपत्तीचे वाटप त्यांच्या पत्नी, मुले आणि मुलींमध्ये (तुमची आई) समान होईल.
जर आजोबांच्या मृत्यूनंतर (किंवा त्याआधीच) तुमच्या आईचा मृत्यू झाला असेल, तर आईचा संपत्तीतील वाटा रद्द होत नाही.
कायद्यानुसार: १. आईला मिळणारा हा वाटा तिची ‘वैयक्तिक मालमत्ता’ (Self-acquired property) मानला जातो.
२. आईच्या मृत्यूनंतर तिच्या या वाट्यावर तिचे कायदेशीर वारसदार म्हणजेच तिचा पती आणि तिची मुले (नातवंडे) यांचा समान हक्क असतो.
३. थोडक्यात सांगायचे तर, नातवंडे त्यांच्या आईच्या माध्यमातून आजोबांच्या मालमत्तेवर पूर्ण कायदेशीर हक्क सांगू शकतात.
मालमत्तेचे प्रकार: वडिलोपार्जित विरुद्ध स्वकष्टार्जित
मालमत्तेच्या प्रकारानुसार हक्कांचे स्वरूप थोडे बदलू शकते:
- वडिलोपार्जित मालमत्ता (Ancestral Property): जी मालमत्ता सलग चार पिढ्यांपासून चालत आलेली असते. २००५ च्या सुधारणेनुसार, अशा मालमत्तेत मुलींना आणि पर्यायाने त्यांच्या वारसांना जन्मतःच हक्क मिळतो.
- स्वकष्टार्जित मालमत्ता (Self-Acquired Property): जर आजोबांनी स्वतःच्या कमाईतून संपत्ती घेतली असेल आणि त्यांनी मृत्युपत्र केले नसेल, तर त्यातही आईचा (आणि आईनंतर तिच्या मुलांचा) कायदेशीर वाटा असतोच.
दानपत्र (Gift Deed) आणि मृत्युपत्राचा (Will) पेचप्रसंग
बऱ्याचदा कुटुंबातील इतर सदस्य (उदा. मामा) संपूर्ण मालमत्ता स्वतःच्या नावावर करण्यासाठी दानपत्राचा आधार घेतात. पण येथे हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे:
- आजोबा फक्त त्यांच्या स्वकष्टार्जित मालमत्तेचेच दानपत्र किंवा मृत्युपत्र करू शकतात. वडिलोपार्जित मालमत्तेचे ते एकाच व्यक्तीच्या नावे मृत्युपत्र करू शकत नाहीत.
- जर संपत्तीचे वाटप झाले असेल, तर आई फक्त स्वतःच्या वाट्याला आलेल्या हिश्श्याचेच दानपत्र करू शकते. ती तिच्या मुलांचा हक्क हिरावून घेऊ शकत नाही.
- जर बेकायदेशीररीत्या दानपत्र केले गेले असेल, तर मुले (नातवंडे) त्याला न्यायालयात आव्हान देऊ शकतात.
नातवंडांनी आपला हक्क मिळवण्यासाठी काय करावे?
जर तुमच्या कुटुंबात असा मालमत्तेचा वाद असेल आणि तुम्हाला तुमचा हक्क नाकारला जात असेल, तर तुम्ही खालील कायदेशीर पावले उचलू शकता:
१. कागदपत्रे गोळा करा: आजोबांचा मृत्यूचा दाखला, जमिनीचा ७/१२ उतारा, फेरफार नोंदी आणि आईचा मृत्यूचा दाखला जमा करा.
२. वारस नोंद: महसूल विभागात (तलाठी कार्यालयात) कायदेशीर वारस म्हणून तुमची नोंद करण्यासाठी अर्ज करा.
३. दिवाणी दावा (Partition Suit): जर संमतीने वाटप होत नसेल, तर दिवाणी न्यायालयात (Civil Court) मालमत्ता विभाजनाचा खटला दाखल करा.
४. कायदेशीर सल्ला घ्या: प्रत्येक केसची परिस्थिती वेगळी असते, त्यामुळे एका अनुभवी दिवाणी वकिलाचा (Civil Lawyer) सल्ला घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
हिंदू उत्तराधिकार कायदा १९५६ आणि २००५ ची सुधारणा महिलांना आणि त्यांच्या वारसांना भक्कम कायदेशीर संरक्षण देते. आईच्या मृत्यूनंतरही आजोबांच्या संपत्तीतील तिचा वाटा सुरक्षित राहतो आणि तो तिच्या मुलांना मिळतो.
(कायदेशीर टीप: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे. कोणताही कायदेशीर निर्णय घेण्यापूर्वी कृपया तज्ज्ञ वकिलाचा सल्ला अवश्य घ्या, कारण कायद्यात आणि न्यायालयाच्या निर्णयांत वेळोवेळी बदल होत असतात.)
